Charles B. Timmer Ordine dei libri (cronologico)

La produzione di Gogol' è caratterizzata da un alternarsi di scritti moralistici e di opere narrative, frutto del suo genio fantastico e della sua irripetibile personalità. Di queste fanno parte i racconti del ciclo pietroburghese, nei quali la capitale - che all'ucraino Gogol' appare come una città non russa, splendida facciata di un edificio ormai in rovina dove si coduce una vita vuota, esteriore, alienata - si fa al tempo stesso scenario grottesco e sinistro burattinaio di quella "vita vegetativa" verso la quale lo scrittore si sentì sempre attirato, in un duplice atteggiamento di compiacimento partecipe e di beffarda ironia. La principale caratteristica dello stile gogoliano è la sua espressività verbale: le sue immagini d'ambiente nascono da un'incredibile sovrapposizione di infiniti dettagli, i suoi personaggi sono figure indimenticabili, caricature non tanto del mondo esterno, ma della fauna generata dalla sua stessa mente, satira di sé, e della Russia e del genere umano quanto l'una e l'altro riflettevano quel sé. E grazie a quella forza prodigiosa che è la fantasia creativa del loro autore queste terribili caricature hanno una convinzione, una veridicità, una inevitabilità tali che eclissano la verità ed esercitano un fascino straordinario sul lettore.

Het vijfde en laatste boek van Herzens memoires is verdeeld in twee delen. Deel één biedt een 'prentenkabinet' van Russische tijdgenoten en mede-emigranten, waarbij de portretten van anderen vaak evenveel over Herzen zelf onthullen. Deel twee bevat opstellen uit zijn laatste jaren, waarin de feiten van zijn tijd de basis vormen voor scherpe gedachten. Deze gedachten kunnen worden gezien als speurtochten door Zwitserland, Italië en Frankrijk, waarbij de culturele impasse van Europa in de jaren zestig van de vorige eeuw wordt belicht. Feiten zijn onherhaalbaar en vervagen met de tijd, maar de reflecties van Herzen blijven relevant, meer dan een eeuw later. Hij is een van de weinigen tot wie men zich kan wenden voor inzichten in het labyrint van het bestaan. Herzen biedt geen oplossingen, maar stelt de juiste vragen, waardoor zijn werk aanzet tot heroverweging. Het lezen van Herzen biedt kracht om deze vragen opnieuw aan te pakken. De lectuur is van begin tot eind aansprekend, en de vertaler en uitgever verdienen lof voor hun inspanningen, die de Nederlandse lezer in staat stellen kennis te maken met een van de belangrijkste figuren uit het Russische literaire en politieke leven van de negentiende eeuw.

Isaak Babel is met Tsjechov de belangrijkste Russische schrijver van korte verhalen. Hij verwierf zich wereldfaam met Rode Ruiterij , dat de weerslag van zijn oorlogservaringen bevat. Niet minder vermaard zijn de prachtige Verhalen uit Odessa , die hij in de jaren 1923/24 schreef. De thematiek behelst het joodse bandietendom uit de wijk in Odessa waar Babel geboren is en waar hij, om stof op te doen, een tijd bij een tipgever woonde tot deze vermoord werd. De beide vertellers spreken soms ironisch, maar meestal met bewondering over de figuur van de legendarische gangster Benja Krik, bijgenaamd ‘De Koning’. Het tweede deel van deze bundel wordt gevormd door Babels latere, na 1923 geschreven verhalen, die gewoonlijk als zijn ‘autobiografische verhalen’ worden aangeduid. Ze zijn wat beschouwender van aard, maar ook hier ontkomt de lezer niet aan de indruk dat het brute geweld en de zinloze wreedheid van de mensen Babel hebben gebiologeerd als een geheim dat moest worden ontraadseld. Daartoe moest het eerst worden uitgebeeld, en dat heeft Babel op onnavolgbare wijze gedaan.

In het vierde deel van zijn memoires Feiten en gedachten treedt Alexander Herzen voornamelijk op als portrettist van tijdgenoten. Het deel beslaat de periode 1852-1864, dat is de tijd van zijn verblijf in Londen. Hoofdthema van het boek is het levenslot der politieke uitgewekenen uit diverse landen na de lange reeks van mislukte revoluties in de eerste helft van de negentiende eeuw. Prominente Poolse revolutionairen, Hongaren, Italianen, Fransen, Duitsers en uiteraard ook Russische ballingen - allen zochten in Londen asiel, allen waren op de vlucht en op drift geraakt als gevolg van de tirannie in hun vaderland, waartegen zij vergeefs in opstand waren gekomen. In hun pogingen tot samenleving in geïsoleerde groepen bleek het net zo toe te gaan als bij de dissidenten en emigranten van een honderd jaar later - dezelfde verschijnselen van burgerlijke degradatie, machteloosheid, van een dikwijls noodlijdend bestaan met daarbij wel steevast een volle dagtaak aan onderlinge twisten. Het beeld dat Herzen oproept, niet alleen van deze 'ontwortelden en verstotenen', maar ook van hun gastheren, de Engelsen, bevat vele momenten van humor en tragiek. Wat Herzen vertelt doet daarbij uitermate actueel aan: tal van bladzijden, als in het hoofdstuk 'De Duitsers in de emigratie', hadden gisteren geschreven kunnen zijn.

L'armata a cavallo è un'antologia di brevi storie ispirate alla guerra civile e scritte con uno stile che riesce a intrecciare sangue e romanticismo, lirismo e barbarie. Eroi a volte feroci, a volte buffi, i personaggi di Babel' sono tutti esuberanti, uomini vivi, con pregi e colpe che danno vita a una fiumana, una valanga, una tempesta dove tuttavia ciascuno ha il proprio volto, i propri sentimenti, il proprio linguaggio. Con uno stile che cerca di smitizzare la violenza, Babel' mette in luce il rovescio della crudeltà e la forza bruta dei leggendari cosacchi, resttuendo la dimensione umana di coloro che hanno combattuto e sono morti per la rivoluzione.

Alexander Herzen was voor de negentiende eeuw wat de Russische dissident na de revolutie van 1917 in de twintigste eeuw zou worden: een pleitbezorger van menselijke waardigheid, verankerd in het recht op eigen normen en denken. Hij was zowel aanklager van onderdrukking door gemeenschap, staat of regering als voorvechter van democratische vrijheid en persoonlijke verantwoordelijkheid. In het tweede deel van zijn autobiografie schrijft hij over zijn huwelijk, ontslag, verbanning naar Novgorod, en zijn relaties met Belinski en Bakoenin. Dit deel eindigt in 1847, het jaar van zijn definitieve vertrek uit Rusland. Zijn autobiografische schetsen zijn levendig en direct, met een realisme dat uniek is voor een negentiende-eeuwse auteur. Zijn memoires getuigen van kritische genialiteit en zelfonthulling, voortkomend uit een fantasierijke en ontvankelijke persoonlijkheid, met een scherp gevoel voor het edele en het lachwekkende, en een opmerkelijke afwezigheid van ijdelheid en dogmatisme. Deze uitgave biedt de Nederlandse lezer de kans om kennis te maken met een van de meest markante figuren uit het Russische literaire en politieke leven van die tijd.

Dit derde boek van de memoires Feiten en gedachten van A. I. Herzen beslaat de jaren 1847 tot de zomer van 1852, een periode die de meest dramatische en tragische van zijn leven is. Persoonlijke rampen wisselden af met politieke teleurstellingen, zoals de staatsgreep van Louis-Napoléon in december 1851 en de ondergang van de Franse republiek. In 1849-1850 weigerde Herzen te voldoen aan sommaties van de Russische overheid om naar Rusland terug te keren, wat resulteerde in het verlies van zijn Russische staatsburgerschap. Zijn jongste zoon, Kolja, bleek doofstom te zijn geboren, en in 1851 bekende zijn vrouw Natalie een liefdesverhouding met Herzens beste vriend, de Duitse dichter Georg Herwegh. In het najaar van 1851 kwamen Herzens moeder en Kolja om het leven bij een schipbreuk. In januari daagt Herwegh Herzen uit tot een duel, en in mei 1852 sterft zijn vrouw in Nizza. Dit familiedrama werd pas een halve eeuw na Herzens dood gepubliceerd en vormt het belangrijkste onderdeel van dit boek. Voor de hoofdstukken van het 'familiedrama' zijn eerdere edities gebaseerd op afschriften, terwijl deze Nederlandse vertaling in Privé-Domein gebruikmaakt van de originele Russische tekst uit het Herzenhandschriftexemplaar in Amsterdam, dat hier voor het eerst systematisch is benut.

Alexander Herzen was voor de negentiende eeuw wat de Russische dissident na de revolutie van 1917 in de twintigste eeuw zou worden: een advocaat van menselijke waardigheid, verankerd in het recht op eigen normen en denken. Hij was zowel aanklager van onderdrukking door gemeenschap, staat of regering als voorvechter van democratische vrijheid en persoonlijke verantwoordelijkheid. Herzen leefde van 1812 tot 1870 en bracht een groot deel van zijn leven in ballingschap in West-Europa door. Als invloedrijke uitgever en publicist had hij een aanzienlijke impact op de liberale en socialistische stromingen in Rusland. Ondanks zijn afschuw van despotisme, vooral het tsaristische regime, was hij zich bewust van de gevaren van zijn socialistische bondgenoten. Zijn ironie, ongeloof in definitieve oplossingen en waardering voor menselijke complexiteit maakten hem wantrouwend tegenover fanatisme. Deze eigenschappen zorgen ervoor dat zijn memoires tot de meest directe en levendige van de negentiende eeuw behoren. Zijn autobiografische schetsen zijn primair en reëel, met een kritische genialiteit en een krachtige zelfonthulling, bereikbaar voor een fantasierijke en ontvankelijke persoonlijkheid met een scherp gevoel voor het edele en het lachwekkende, en een zeldzame afwezigheid van ijdelheid en dogmatisme.

Privé-domein nummer 73

Viktor Sjklovski geldt in de moderne Russische literatuur als een der grote woordvoerders van het formalisme. Hij onderhield al voor de oktoberrevolutie contacten met de futuristen en hij gold als de belangrijkste theoreticus van de vooral stilistische vernieuwing in de literatuur. Zijn Sentimentele reis wordt nu beschouwd als een klassiek werk over de gebeurtenissen tussen 1919 en 1923. In het eerste deel, 'Front en revolutie', schildert Sjklovski het eerste revolutiejaar. In het tweede deel, 'Aan de schrijftafel', volgen zijn avonturen tijdens de burgeroorlog en in Perzië, Petersburg, Finland en Duitsland. Het is een uniek verslag van de Russische revolutie, de jaren van de burgeroorlog en de voor-stalinistische periode van maatschappelijke en culturele vernieuwing en experiment. Sjklovski's stijl is fragmentarisch. hij veroorlooft zich binnen het verslag van zijn belevenissen essayistische uitweidingen die schijnbaar buiten elk verband met het verhaal tal van fonkelende, humoristische paradoxen opleveren. De ordeloosheid en slordigheid van de Sentimentele reis zijn doelbewust aangebracht. Het boek is door die opzet en door de losse stijl een overtuigend tijdsdocument gebleven.

Petersburg, geschreven tussen 1913 en 1916, speelt aan de vooravond van de ineenstorting van het tsarenrijk. Die leek zich al te voltrekken in het jaar 1905, het jaar van de 'revolutie die niet doorging.'Het zenuwcentrum van de tsaristische regering zetelt in Petersburg. Onder deze bureaucratie broeit wat Bjelyj de furor asiaticus heeft genoemd, de vreemde sfeer van slapeloosheid, sigaretten en alcohol, die Bjelyj op ongehoord intense wijze weet te verbeelden. De kern van het verhaal wordt gevormd door een terroristische bomaanslag die de zoon van een tsaristische functionaris op bevel van een revolutionaire organisatie op zijn eigen vader moet uitvoeren. Maar de revolutionairen blijken soms de reactionairen en omgekeerd. Wat een quasi-geniaal wrikken lijkt aan de wereldas van de geschiedenis blijkt in wezen een spel van terreur en contraterreur waarin de revolutie zal stikken.