Mikołajczak Małgorzata Libri

Tematem książki jest regionalizm literacki w Polsce, który autorka analizuje z perspektywy historycznej, teoretycznej i interpretacyjnej. Opisuje rozwój idei regionalistycznej, omawia problemy badawcze związane z literacką regionalistyką oraz analizuje wybrane tematy literatury regionalnej. W zakończeniu przygląda się wątkom regionalnym w twórczości Czesława Miłosza i Zbigniewa Herberta. Jej badania są efektem pracy nad projektem „Nowy regionalizm w badaniach literackich”. Tytuł książki, inspirowany esejem Antajos Herberta, nawiązuje do mitu o Anteuszu, symbolizującym związek z ziemią oraz klęskę w konfrontacji z Herkulesem. Te motywy wyznaczają bieguny regionalistycznej refleksji i stanowią podstawę dla dwóch narracji w badaniach nad literaturą regionalną: tellurycznej i konfrontacyjnej. Autorka ukazuje regionalizm jako ideę, problem badawczy oraz praktykę kulturową, co pozwala na wieloaspektowe spojrzenie na ten temat. Analizy Mikołajczak są rzetelne, dobrze osadzone w stanie badań, a jej argumentacja przekonująca. W kolejnych szkicach autorka przyjmuje różne role badacza, co wzbogaca dyskusję o regionalizm. Publikacja ma fundamentalne znaczenie dla serii „Nowy regionalizm w badaniach literackich”.

Bohaterem książki jest „Herbert metafizyczny”, „wygnany arkadyjczyk” biorący odpowiedzialność za rzeczywistość, w której rozegrał się metafizyczny dramat, tytułowy „koniec”. Podstawową metodą badawczą jest tu interpretacja tekstu, a dominującą perspektywą – poetyka. Autorka stara się ukazać zasadę organizującą świat poetycki Herberta: „dośrodkowe” ciążenie charakterystycznych dla tej poezji antynomii oraz współistnienie sprzeczności w obszarze paradoksu. Kwestią kluczową jest poetycka wyobraźnia, ujęta jako sfera obrazowania syntetyzująca elementy świata przedstawionego w relacji do metafizycznych aspektów egzystencji, te natomiast dają się uchwycić w odniesieniu do tradycji filozoficznej i literackiej. Zarysowując horyzont tej twórczości jako swoisty pejzaż kultury, autorka pokazuje, że „metafizyczne” przemawia u Herberta głosami wielkich twórców, figur orientacji aksjologicznej i estetycznej, jakimi są Eliot, Rilke, Hölderlin oraz Nietzsche. Trzy pierwsze z wymienionych nazwisk zakreślają potrójny horyzont intertekstualny i wyznaczają wierzchołki metafizycznego trójkąta, na których wspiera się refleksja poety: liryczno- elegijny (Rilke); ascetyczny, sprzężony z imperatywem etycznym (Eliot) oraz religijno-obrzędowy (Hölderlin). Myśl Nietzschego natomiast okazuje się istotna dla religijnego wymiaru poezji Herberta.